Αντιφασιστική Φρουρά | Τεύχος 78 | ΝΟΕ-ΔΕΚ 2026

Η υγεία στον καπιταλισμό αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα και έτσι δημιουργούνται ταξικοί φραγμοί στην πρόσβαση για την περίθαλψη. Για τις γυναίκες, όμως, οι ταξικοί αυτοί φραγμοί διασταυρώνονται με τις έμφυλες διακρίσεις, δημιουργώντας πρόσθετα εμπόδια. Η επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη δεν πραγματοποιείται σε κοινωνικό κενό.

Επηρεάζεται από το σύστημα μέσα στο οποίο αναπτύσσεται. Στην ιατρική, τη βιολογία και την έρευνα, για δεκαετίες το ανδρικό σώμα αντιμετωπιζόταν ως το ουδέτερο, το καθολικό, ενώ το γυναικείο αντιμετωπιζόταν ως μια ειδική περίπτωση, ως η απόκλιση από τον κανόνα. Αυτή η αντίληψη επηρέασε τον σχεδιασμό ιατρικών εργαλείων, τις ερευνητικές προτεραιότητες, τις κλινικές δοκιμές και τελικά την ίδια την παροχή περίθαλψης.

H έμφυλη ανισότητα στην υγεία ξεκινά να φαίνεται με τα εργαλεία και τις μεθόδους εξέτασης που χρησιμοποιούνται στις γυναίκες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο κολποδιαστολέας. Η ιστορία του σύγχρονου εργαλείου συνδέεται με τον Αμερικανό γιατρό Τζέιμς Μάριον Σιμς, ο οποίος τον 19ο αιώνα πραγματοποιούσε πειραματικές επεμβάσεις χωρίς αναισθησία σε σκλάβες μαύρες γυναίκες. Η αρχική ιδέα και οι πρώτες μορφές του εργαλείου είχαν μια σταδιακή εξέλιξη, όμως σχεδόν δύο αιώνες μετά, η γυναικολογική εξέταση εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να βασίζεται σε αυτή την κληρονομιά του 19ου αιώνα. Το τεστ Παπανικολάου είναι μια κρίσιμη εξέταση για τη γυναικεία υγεία. Ο πόνος και η δυσφορία που νιώθουν οι γυναίκες κατά τη διεξαγωγή της λόγω του σχεδιασμού του κολποδιαστολέα, γίνεται πολλές φορές λόγος αναβολής ή αποφυγής του προληπτικού ελέγχου. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί νέοι, εναλλακτικοί σχεδιασμοί του κολποδιαστολέα από γυναίκες, με στόχο να περιορίσουν τον πόνο, την πίεση και τη δυσφορία κατά την εξέταση. Ωστόσο, αυτές οι προτάσεις δεν έχουν περάσει ευρέως στην ιατρική κοινότητα, ενώ η χρήση του συμβατικού κολποδιαστολέα παραμένει κυρίαρχη.

Η υποτίμηση των γυναικείων αναγκών επεκτείνεται και στην ίδια την παραγωγή της ιατρικής γνώσης. Για δεκαετίες, το γυναικείο σώμα αντιμετωπιζόταν ως ορμονικά πιο περίπλοκο και οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας ως εν δυνάμει εγκυμονούσες. Αυτές οι ιδιαιτερότητες χρησιμοποιήθηκαν ως αιτιολόγηση για τον περιορισμό της συμμετοχής τους σε κλινικές δοκιμές. Η περίοδος, η εγκυμοσύνη, η εμμηνόπαυση και οι ορμονικές διακυμάνσεις θα έπρεπε να αποτελούν λόγους για περισσότερη έρευνα γύρω από τις επιπτώσεις τους στην υγεία και στην ανταπόκριση στα φάρμακα. Αντί γι’ αυτό, συχνά αποτέλεσαν λόγους αποκλεισμού ή υποεκπροσώπησης των γυναικών.

Η ιστορική αυτή υποεκπροσώπηση δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα του παρελθόντος. Όταν η αρχική έρευνα για ένα φάρμακο δεν περιλαμβάνει επαρκή αριθμό γυναικών ή δεν εξετάζει συστηματικά πιθανές διαφορές ανάμεσα στα φύλα, δημιουργούνται κενά στη γνώση για την ασφάλεια, την αποτελεσματικότητα και τη δοσολογία του. Τα κενά αυτά μπορούν να μεταφέρονται και στις επόμενες γενιές φαρμακευτικών προϊόντων. Η επιστημονική γνώση που παράχθηκε με βάση ένα ανδροκεντρικό πρότυπο συνεχίζει να αποτελεί τη βάση για την παραγωγή και την έγκριση νέων φαρμακευτικών προϊόντων μέχρι και σήμερα.

Ακόμα και προϊόντα υγείας που χρησιμοποιούνται από εκατομμύρια γυναίκες κάθε μήνα δεν έχουν διερευνηθεί αρκετά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 και εξέτασε ταμπόν από διάφορες εταιρείες. Η μελέτη έδειξε πως τα ταμπόν περιείχαν βαρέα μέταλλα, μεταξύ των οποίων μόλυβδο, κάδμιο και αρσενικό. Το θέμα όμως δεν ήταν μόνο η καθαυτή παρουσία των μετάλλων. Αλλά το ότι δεν είχε διερευνηθεί σε ποιον βαθμό οι ουσίες αυτές μπορούν να απελευθερωθούν από το υλικό του ταμπόν και να απορροφηθούν από το σώμα, αλλά και το τι επιπτώσεις θα μπορούσε να έχει αυτό στην υγεία των γυναικών.

Η υγεία των γυναικών δεν αντιμετωπίζεται με τους ίδιους όρους. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρο στο ζήτημα της πρόσβασης στην υγεία και της αυτοδιάθεσης του γυναικείου σώματος. Η πρόσβαση σε δωρεάν και ασφαλείς αμβλώσεις αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της υγείας και της αυτοδιάθεσης των γυναικών. Οι απαγορεύσεις δεν εξαφανίζουν τις αμβλώσεις, αλλά μόνο τις ασφαλείς αμβλώσεις. Οι γυναίκες που διαθέτουν οικονομικούς πόρους μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ασφαλείς αμβλώσεις, ακόμα και όταν αυτές δεν είναι διαθέσιμες στη χώρα ή την πόλη τους. Για τις γυναίκες της εργατικής τάξης, οι περιορισμοί αυτοί μπορεί να σημαίνουν επικίνδυνες πρακτικές, σοβαρές επιπλοκές και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και θάνατο. Η αναπαραγωγική αυτοδιάθεση είναι ένα ταξικό ζήτημα και όχι απλώς θέμα ατομικής ελευθερίας.

Η ανισότητα εκδηλώνεται και στον τρόπο με τον οποίο οι επαγγελματίες υγείας αξιολογούν τα συμπτώματα των γυναικών. Συμπτώματα όπως η έντονη κόπωση, η ζάλη ή η δύσπνοια μπορεί να αποδοθούν στο άγχος για τις γυναίκες, ακόμη και όταν απαιτούν διερεύνηση για σοβαρά προβλήματα υγείας. Για παράδειγμα, οι γυναίκες μπορεί παθαίνουν καρδιακή προσβολή, αλλά να εμφανίζουν συμπτώματα που δεν αντιστοιχούν στην εικόνα του «κλασικού» εμφράγματος, με αποτέλεσμα να υπάρχει κίνδυνος καθυστερημένης περίθαλψης.

Η υποτίμηση των συμπτωμάτων είναι ιδιαίτερα εμφανής και στην αντιμετώπιση χρόνιων γυναικολογικών παθήσεων. Η ενδομητρίωση και η αδενομύωση αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Πρόκειται για παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν έντονο και χρόνιο πόνο, αιμορραγίες και σοβαρή επιβάρυνση της καθημερινής ζωής. Παρά την επίδρασή τους στην υγεία και την ποιότητα ζωής, η διάγνωση της ενδομητρίωσης εξακολουθεί να καθυστερεί σημαντικά, ενώ οι διαθέσιμες θεραπείες δεν εξασφαλίζουν οριστική ίαση στις περισσότερες περιπτώσεις. Πολλές γυναίκες μαθαίνουν να θεωρούν τον έντονο πόνο της περιόδου φυσιολογικό ή αναπόφευκτο, ενώ οι αναφορές τους δεν λαμβάνονται πάντοτε σοβαρά από τους γιατρούς. Η περίοδος δεν είναι ασθένεια και ο αφόρητος πόνος δεν είναι φυσιολογικό τίμημα της γυναικείας φύσης.

Στην ίδια συζήτηση, σε υψηλότερη ένταση, εντάσσεται και η μαιευτική βία. Οι γυναίκες δεν γεννούν με ίσους όρους. Πολλές γυναίκες δέχονται σωματική και λεκτική κακοποίηση, εξευτελιστική ή χωρίς συναίνεση μεταχείριση, δεν ενημερώνονται για τις ιατρικές πράξεις που γίνονται πάνω τους και υποτιμάται ο πόνος τους. Το γυναικείο σώμα αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο ιατρικής διαχείρισης και όχι ως σώμα μιας γυναίκας που έχει δικαίωμα στην ενημέρωση, στην αξιοπρέπεια και την αυτοδιάθεση. Η εγκυμοσύνη και ο τοκετός δεν αφαιρούν από καμία γυναίκα το δικαίωμα να αποφασίζει για το σώμα της.

Όσα αναφέρθηκαν, δεν είναι μεμονωμένα λάθη, δεν πρόκειται για κάποιους κακούς γιατρούς ή για μια επιστήμη που απλώς χρειάζεται λίγο χρόνο για να εξελιχθεί. Πρόκειται για μια πραγματικότητα που διαμορφώνεται μέσα σε μια κοινωνία όπου η πατριαρχία και η καπιταλιστική εκμετάλλευση αλληλοτροφοδοτούνται. Η πατριαρχία διαμορφώνει αντιλήψεις για το γυναικείο σώμα, τη σεξουαλικότητα, την αναπαραγωγή και τον πόνο. Ο γυναικείος πόνος κανονικοποιείται, η γυναίκα αντιμετωπίζεται ως υπερβολική ή συναισθηματική και η αναπαραγωγική της ικανότητα συχνά καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται από το σύστημα. Η πρόσβαση στην περίθαλψη εξαρτάται όλο και περισσότερο από το εισόδημα και η επιστημονική έρευνα από την εμπορική κερδοφορία. Παράλληλα, οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς στην φτώχεια, καθώς είναι εκείνες που συνήθως καταλαμβάνουν δουλειές μερικής απασχόλησης, δουλεύουν ανασφάλιστες, δουλεύουν αμισθί για να φροντίζουν άλλους και αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των μονογονεϊκών οικογενειών. Μια γυναίκα που δεν έχει χρήματα για ιδιωτικές εξετάσεις ή που δεν μπορεί να λείψει από τη δουλειά αναγκάζεται να περιμένει, να αναβάλλει ή να εγκαταλείπει την αναζήτηση περίθαλψης. Επίσης, η έμφυλη ανισότητα δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλες τις γυναίκες. Οι μετανάστριες, οι γυναίκες με αναπηρία, οι γυναίκες σε εμπόλεμες ζώνες μπορεί να αντιμετωπίζουν επιπλέον εμπόδια, βία, ανασφάλεια και δυσκολίες στην πρόσβαση στην υγεία.

Ένα σύστημα που εμπορευματοποιεί την υγεία, εκμεταλλεύεται την εργασία και ελέγχει τα σώματά των γυναικών, δεν μπορεί να εξασφαλίσει την απελευθέρωσή τους. Η υγεία, η περίθαλψη και η αυτοδιάθεση δεν είναι προνόμια ούτε εμπορεύματα. Απέναντι στην πατριαρχία και τον καπιταλισμό, η μόνη απάντηση είναι η εξέγερση και η ανατροπή τους. Για να μη χρειάζεται καμία γυναίκα να διαλέγει ανάμεσα στην υγεία της, την αξιοπρέπειά της και την επιβίωσή της.

της Άρτεμις Τσάγκου