Αντιφασιστική Φρουρά | Τεύχος 77 | ΟΚΤ 2026

Κάθε οικογένεια είναι βίαιη. Η ίδια η μορφή της πυρηνικής οικογενείας μπορεί να δημιουργεί την καταπίεση της γυναίκας ως σύζυγο και μητέρα μέσω της οικονομικής εξάρτησης και την ιδιωτικοποίηση της φροντίδας. Έτσι οδηγείται στην απομόνωση μέσα στις δημιουργημένες σχέσεις εξουσίας. Ολόκληρος αυτός ο θεσμός δημιουργεί τη δυσκολία εξόδου από την κακοποιητική σχέση.

Σήμερα, η οικογένεια δεν είναι πλέον απαραίτητα ο παλιός, αυστηρός θεσμός. Η παλιά οικογενειακή μορφή έχει μετασχηματιστεί, αλλά δεν εξαφανίστηκαν οι λειτουργίες της ως χώρος αναπαραγωγής, φροντίδας, περιουσίας και οικονομικής αλληλεξάρτησης. Οι σχέσεις εξάρτησης, όμως, επιβιώνουν μέσα σε μια οικογένεια που τυπικά φαίνεται να έχει γίνει πολύ πιο ισότιμη. Η έμφυλη βία δεν αναπαράγεται σήμερα απλώς επειδή υπάρχουν “κακοί άντρες”, αλλά επειδή συνεχίζουν να υπάρχουν κοινωνικές σχέσεις που εξαρτώνται από το οικονομικό σύστημα και συντηρούν τη σχέση εξουσίας. Η ιδιοκτησιακή λογική είναι οικονομική σχέση και όχι απλώς ατομικό χαρακτηριστικό ενός άντρα, αλλά οι άνθρωποι μαθαίνουν να αντιλαμβάνονται τη σχέση, το σώμα, τη σεξουαλικότητα, την ίδια την οικογένεια μέσα από μορφές κατοχής και ελέγχου. Μέσα στην οικογένεια, συνεχίζουν η συμβίωση, η αναπαραγωγή, η ανατροφή των παιδιών, η κληρονομιά και η περιουσία να αποτελούν ατομική εξασφάλιση και ακριβώς επειδή όλες αυτές οι σχέσεις οργανώνονται μέσα στην ίδια ιδιωτική μονάδα, έτσι δημιουργούνται αυτές οι σχέσεις εξάρτησης και εξουσίας.

Η καπιταλιστική κοινωνία οργανώνει μεγάλο μέρος της φροντίδας μέσα στην ιδιωτική οικογένεια, δηλαδή όχι μόνο τα παιδιά αλλά και τους ηλικιωμένους, τους άρρωστους, την φροντίδα της καθαριότητας και το μαγείρεμα. Υπάρχει συγκεκριμένος ρόλος που φροντίζει για όλα αυτά. Και επομένως η “ισότητα” στην τυπική μορφή της δεν αρκεί. Δύο άνθρωποι έχουν ακριβώς τον ίδιο νομικό τίτλο μέσα σε έναν γάμο, αλλά έχουν πολύ διαφορετική δυνατότητα να φύγουν από αυτόν αλλά και να υπάρχουν μέσα σε αυτόν. Η ιδιοκτησιακή λογική δεν χρειάζεται να αναγνωρίζεται πάντα κυριολεκτικά ως “είσαι ιδιοκτησία μου” αλλά η υποχρέωση της γυναίκας να υπακούσει τον άνδρα μεταφράζεται στο ότι η σχέση δημιουργεί δικαίωμα πάνω στον άλλο άνθρωπο. Και όταν αυτό το δικαίωμα αμφισβητείται μπορεί να εμφανιστεί η βία ως προσπάθεια αποκατάστασης της χαμένης εξουσίας. Κάπως έτσι μια γυναικοκτονία αποτελεί την ακραία έκφραση της σχέσης στην οποία η γυναικεία αυτονομία δεν αναγνωρίζεται.

Το κράτος με όλα του τα μέσα βρίσκεται απέναντι στις γυναίκες. Ακόμα και όταν υπάρχουν νόμοι που τυπικά προστατεύουν τις γυναίκες, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι οι γυναίκες έχουν στην πράξη την ίδια προστασία, δύναμη ή δυνατότητα πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Οι ίδιες δολοφονούνται ακόμη και έξω από τα αστυνομικά τμήματα. Όταν μια γυναίκα βρίσκεται απέναντι σε μια σχέση βίας ή εκμετάλλευσης, ο κοινός αγώνας δεν μπορεί να εμπιστεύεται την υπόθεση αποκλειστικά στα χέρια του κράτους. Το «αν υπάρχει βία, πήγαινε στα δικαστήρια και ο δράστης θα τιμωρηθεί» δεν είναι επαρκές ως απάντηση. Ούτως ή άλλως ο εκμεταλλευτής δεν είναι μόνο ο άντρας που ασκεί βία στη σύντροφό του. Η πολλαπλή καταπίεση έρχεται από τον προϊστάμενο στη δουλεία, τους γονείς και κάθε μορφής σχέση που αναπτύσσει.

Ο νόμος μπορεί να αναγνωρίζει δικαιώματα, αλλά το αν αυτά τα δικαιώματα υπάρχουν πραγματικά στην καθημερινή ζωή εξαρτάται από τη διεκδίκηση αυτών. Όπως το σύνθημα “νόμος είναι το δίκιο του εργάτη”, είναι κάτι που επιβάλλεται μέσω συλλογικής οργάνωσης και αγώνα. Δεν μπορούμε να περιμένουμε παθητικά από τους νόμους να μας απελευθερώσουν. Διεκδικούμε, επιβάλλουμε και υπερασπιζόμαστε δικαιώματα μέσα από τη δύναμή μας. Αν απλώς ζητούμε περισσότερα ατομικά δικαιώματα, περισσότερες νομικές προστασίες δεν λύσουμε ουσιαστικά κανένα πρόβλημα γυναικείας καταπίεσης. Τα δικαιώματα είναι κατακτήσεις και εργαλεία, αλλά δεν αποτελούν από μόνα τους τον μηχανισμό της απελευθέρωσης. Δεν αρκεί να αλλάξουμε το τι επιτρέπεται νομικά, αν δεν αλλάξουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν οι άνθρωποι. Η φιλελεύθερη προσέγγιση του φεμινισμού βλέπει τη γυναίκα ως ατομικό φορέα δικαιωμάτων αφήνοντας απέξω τις ταξικές, οικονομικές, οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις.

Η έμφυλη βία μπορεί να παρουσιάζεται απλοϊκά από της αστική αντίληψη ως μια γραμμική σειρά: ένας κακός άντρας κάνει κάτι κακό σε μια γυναίκα, μετά παρεμβαίνει η αστυνομία και η δικαιοσύνη και τέλος τιμωρείται ο δράστης. Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο γραμμικά και απλοϊκά. Η αστική αντίληψη μετατρέπει ένα κοινωνικό πρόβλημα σε ατομικό και το άτομο έχει την ευθύνη να το αντιμετωπίσει όπως νομίζει. Γι’ αυτό και δεν αρκεί να πούμε “Φύγε από τον κακοποιητή”.

Στην πραγματικότητα στο οικονομικό σύστημα οι σχέσεις μετατρέπονται σε αγοράσιμο εμπόρευμα και ο ανταγωνισμός για την εκπλήρωσή τους μπορεί να οδηγήσει στην παράνομη απόκτησή τους και στη βία. Σε αυτό το πλαίσιο η καταστολή δεν είναι η μόνη λύση. Η ποινική αντιμετώπιση μπορεί να τιμωρήσει μια πράξη, αλλά δεν την αλλάζει ούτε τη σταματά. Η αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων που την αναπαράγουν θα ένα δώσουν τέλος. Η έμφυλη βία δεν γίνεται να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως πρόβλημα ατομικής συμπεριφοράς, ούτε αποκλειστικά ως ζήτημα ποινικής διαχείρισης. Πρέπει να αντιμετωπιστεί ως πρόβλημα που έχει ταξικές ρίζες. Επομένως, η λύση που απαιτείται δεν είναι απλώς «να αλλάξουν οι άντρες τη συμπεριφορά τους”, αλλά να αλλάξουν οι συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώνονται και γαλουχούνται οι άντρες και οι γυναίκες.

Μια ποινική-κατασταλτική αντιμετώπιση δεν λύνει το πρόβλημα, καθώς η τιμωρία μπορεί να αντιμετωπίσει μια πράξη, αλλά δεν μετασχηματίζει από μόνη της την πηγή του προβλήματος που παράγει τη βία. Υπάρχει ένα μέρος κόσμου που δεν θα ασκήσει βία επειδή φοβάται την ποινή. Εκείνους, όμως, που ως επί το πλείστον ασκούν τη βία και την εκμετάλλευση δεν τους αγγίζει η ποινή, λόγω θέσης και εξουσίας. Όταν το σύστημα αποφασίζει να αυξήσει τις ποινές μέσω αυστηροποίησης του ποινικού κώδικα ή την καταστολή, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν αντιλήψεις όπως «μου ανήκει», «δεν μπορεί να φύγει από εμένα», «εγώ αποφασίζω για τη ζωή της», τότε η ιδεολογία της βίας παραμένει.

Η έμφυλη βία δεν είναι αποτέλεσμα σεξουαλικής επιθυμίας. Συνδέεται με την εξουσία, τον έλεγχο, την ιδιοκτησιακή αντίληψη που οδηγούν στην υποταγή και τη βία ως μέσο εφαρμογής της. Επομένως, εάν θέλουμε να εξαλειφθεί η βία δεν αρκεί να την καταγγέλλουμε αλλά και ούτε να ζητάμε από το κράτος αυστηροποίηση και περισσότερη καταστολή. Πρέπει να αλλάξει η κοινωνική σχέση που επιτρέπει να θεωρείται αυτονόητο ότι ο ένας άνθρωπος μπορεί να ασκεί έλεγχο πάνω σε άλλον και να αναπαράγονται η εξάρτηση και ο έλεγχος. Αν αντιμετωπίσουμε τη βία αποκλειστικά ως ζήτημα εγκληματικότητας, τότε η λύση είναι τα δικαστήρια. Αν, όμως, δούμε την ταξική σχέση της γυναίκας μέσα στον καπιταλισμό τότε καταδεικνύονται όλοι οι παράγοντες καταπίεσης.

Εφόσον αναγνωρίσουμε τους παράγοντες αυτούς, δεν μπορούμε να θεωρούμε αποδεκτό να υπάρχουν βιαστές και γυναικοκτόνοι μέσα στο κίνημα της αριστεράς. Ο βιασμός και η γυναικοκτονία δεν θα αποτελούσαν ποτέ πολιτικά νομιμοποιημένες πρακτικές της αντικαπιταλιστικής αριστεράς. Δηλαδή, το κίνημα δεν κρίνεται από το αν κάθε άνθρωπος που βρίσκεται μέσα στις οργανώσεις του έχει απαλλαγεί από τις αντιλήψεις της υπάρχουσας κοινωνίας, αλλά κρίνεται και από το θεσμικό σχέδιο που υποστηρίζει και τις σχέσεις που επιδιώκει εκείνη να καταργήσει. Κανένας άνθρωπος δεν υπάρχει έξω από την κοινωνία. Αντίθετα, κάθε άνθρωπος που συμμετέχει στο κίνημα και αγωνίζεται για την απελευθέρωση της κοινωνίας έχει μεγαλώσει μέσα στην ίδια κοινωνία όπου υπάρχουν κοινωνικοί ρόλοι καθορισμένοι βάσει του φύλου. Δηλαδή αναπτύσσεται σεξισμός, ιδιοκτησιακές αντιλήψεις στις σχέσεις και ειδικά μέσα στην πυρηνική οικογένεια, οικονομικές ανισότητες στην εργασία, απλήρωτη εργασία αλλά και κανονικοποίηση της αντρικής κυριαρχίας. Άρα, το γεγονός ότι κάποιος αυτοπροσδιορίζεται και δρα ως αριστερός δεν λειτουργεί σαν αυτόματο εμβόλιο απέναντι σε αυτές τις καλλιεργούμενες από το σύστημα αντιλήψεις.

Η αριστερά, επιδιώκει την κατάργηση σχέσεων εκμετάλλευσης και κυριαρχίας, ενώ ο βιασμός και η γυναικοκτονία εκφράζουν ακριβώς το αντίθετο. Ο βιασμός, δεν είναι απλώς μια σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση. Είναι το πιο ακραίο εργαλείο άσκησης εξουσίας πάνω στο σώμα και την αυτονομία μιας άλλης γυναίκας. Και η γυναικοκτονία δεν είναι απλώς ένας φόνος όπου το θύμα είναι γυναίκα, αλλά ως ακραία μορφή μιας σχέσης στην οποία η αυτονομία της γυναίκας δεν αναγνωρίζεται. Η αριστερά δεν είναι έξω από την κοινωνία που παλεύει να αλλάξει. Επομένως, οι άνθρωποι που συμμετέχουν σε αυτήν κουβαλούν αντιλήψεις και συμπεριφορές της υπάρχουσας κοινωνίας. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι αυτές οι αντιλήψεις δεν θεωρούνται και δεν θα έπρεπε επουδενί να θεωρηθούν φυσιολογικές, αναπόφευκτες ή πολιτικά ανεκτές. Η βία δεν είναι ένα βιολογικό χαρακτηριστικό των αντρών, αλλά εκπαιδεύονται σε αυτήν και γι΄αυτό οι έμφυλοι ρόλοι τους πρέπει να αναλύονται κοινωνικά και ταξικά, όχι ως αιώνιες φυσικές κατηγορίες. Το κίνημα λοιπόν δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως χώρος αγριότητας.

Για όλους τους παραπάνω λόγους θα πρέπει να σταματήσουμε τον ενδοκινηματικό κανιβαλισμό και το σύγχρονο κυνήγι μαγισσών. Αντί η συλλογικότητα να αντιμετωπίζει τα πολιτικά ζητήματα, βλέπουμε μέλη της να στρέφονται το ένα εναντίον του άλλου. Βλέπουμε έναν κοινό μηχανισμό κοινωνικής κατασκευής του ενόχου μέσω της λογικής του cancel που ξεκινά από τα social media. Θα είναι σφάλμα αν μετατραπεί σε έναν χώρο όπου για να ενταχθεί κάποιος στην αριστερά θα πρέπει να αποδείξει την προσωπική του ηθική καθαρότητα. Έτσι, η πολιτική συζήτηση αποπολιτικοποιείται και η πολιτική ταυτότητα αρχίζει να βασίζεται περισσότερο στο ποιος είναι καθαρός και ποιος όχι παρά στο ποια κοινωνική συνθήκη θέλουμε να αλλάξουμε και πώς οργανωνόμαστε για να την αλλάξουμε.

Αν ένα κίνημα αρχίσει να λειτουργεί με τη λογική ότι ένας συγκεκριμένος άνθρωπος είναι προβληματικός, άρα πρέπει να απομονωθεί από παντού, τότε, υπάρχει κίνδυνος η συλλογική πολιτική να αντικατασταθεί από διαρκή αναζήτηση ατομικών ενόχων. Κι αυτό μπορεί να καταλήξει σε μια κουλτούρα κατά την οποία τα μέλη φοβούνται περισσότερο μήπως κατηγορηθούν παρά ενδιαφέρονται για το πώς θα αντιμετωπίσουν συλλογικά τις κοινωνικές αντιφάσεις. Το δεύτερο, δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί η ίδια βία αναπαράγεται ξανά και ξανά μέσα στην κοινωνία. Η συλλογικότητα πρέπει να μπορεί να αντιμετωπίζει τις αντιφάσεις της εφόσον οι αντιφάσεις της κοινωνίας εισέρχονται και μέσα στο κίνημα. Θα πρέπει να αποκτηθούν τρόποι να τις αντιμετωπίζει συλλογικά. Η βία πρέπει να αντιμετωπίζεται, οι γυναίκες πρέπει να προστατεύονται και οι καταγγελίες πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Όμως, η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας δεν θα πρέπει να μετατρέπεται σε ικανό μηχανισμό άτυπης εκδίκησης, συλλογικής ενοχοποίησης ή εσωτερικής διάλυσης του κινήματος.

Το προσωπικό βίωμα από μόνο του δεν αρκεί για να καθορίσει πώς πρέπει να αναλυθεί μια κοινωνική σχέση. Το βίωμα είναι σημαντικό γιατί αποκαλύπτει πώς βιώνεται πραγματικά η καταπίεση. Αλλά το πρόβλημα αρχίζει όταν το βίωμα γίνεται το μοναδικό κριτήριο ανάλυσης. Το βίωμα είναι ατομικό, η καταπίεση κοινωνική αφού μια γυναίκα μπορεί να βιώνει την καταπίεσή της με έναν συγκεκριμένο τρόπο, ενώ μια άλλη γυναίκα μπορεί να τη βιώνει διαφορετικά. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά κοινωνικά φαινόμενα. Αυτό συμβαίνει καθώς η καταπίεση ως σύνολο δεν είναι απλώς προσωπική συνθήκη αλλά ταξική υπόθεση. Αυτό σημαίνει ότι πίσω από μια προσωπική εμπειρία υπάρχει μια γενικότερη κοινωνική σχέση. Η ταξική θέση αλλάζει το ίδιο το βίωμα. Δεν βιώνουν όλες οι γυναίκες την έμφυλη καταπίεση με τον ίδιο τρόπο. Μια εργαζόμενη γυναίκα μπορεί να αντιμετωπίζει ταυτόχρονα έμφυλη καταπίεση, εκμετάλλευση στην εργασία και απλήρωτη φροντίδα. Μια γυναίκα της αστικής τάξης μπορεί να αντιμετωπίζει σεξισμό και έμφυλη καταπίεση, αλλά βρίσκεται σε διαφορετική ταξική θέση και διαφορετική οικονομική σχέση.

Η λύση θα δοθεί κατά τον κοινό αγώνα που θα καταργούσε τα φύλα. Υποστηρίζουμε σήμερα τις ταυτότητες για να μπορέσουμε να φτιάξουμε την κοινωνία που θα τις ανατρέψουμε. Και εννοούμε την κατάργηση του κοινωνικού φύλου ως συστήματος απονομής ρόλων. Δηλαδή για την κοινωνική αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι φτιαγμένες για φροντίδα και οι άντρες για εξουσία και παραγωγή, η γυναίκα πρέπει να είναι μητέρα/σύζυγος, ο άντρας πρέπει να είναι οικονομικά κυρίαρχος και ότι συγκεκριμένες συμπεριφορές, επαγγέλματα ή χαρακτηριστικά ανήκουν στο κάθε φύλο. Η κατάργηση των φύλων θα σήμαινε την κατάργηση της κοινωνικής αναγκαιότητας να ταξινομείται ο άνθρωπος σε ρόλους και ιεραρχίες με βάση το φύλο του. Και για αυτό θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η ίδια η οικογένεια ως σύστημα για την την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης.

Ο κοινός αγώνας, λοιπόν, δεν είναι υπόθεση μόνο των γυναικών, αλλά κατάργηση την εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. Σήμερα οι άνθρωποι ζουν μέσα σε μια κοινωνία που το φύλο έχει πραγματικές συνέπειες. Υπερασπίζουμε τους συνανθρώπους μας που βιώνουν τις διακρίσεις που προέρχονται από το φύλο που εντάσσονται και παλεύουμε για την κατάργηση αυτού του μηχανισμού διάσπασης. Χρησιμοποιούμε τις υπάρχουσες ταυτότητες για να πολεμήσουμε την καταπίεση που παράγεται μέσω αυτών, με στόχο μια κοινωνία όπου η ύπαρξη αυτών των κατηγοριών δεν θα είναι πλέον μηχανισμός ιεράρχησης.

Η γυναίκα δεν απελευθερώνεται μόνο όταν ο άντρας σταματήσει να την κακοποιεί. Απελευθερώνεται όταν η επιβίωσή της δεν εξαρτάται από τη σχέση της μαζί του. Η οριστική αντιμετώπιση της γυναικείας καταπίεσης προϋποθέτει την κατάργηση των ταξικών και υλικών σχέσεων που αποτελούν τη βάση της αναπαραγωγής της. Δηλαδή, όσο παραμένουν οι βασικές οικονομικές σχέσεις που παράγουν οικονομική εξάρτηση, ιδιωτικοποιημένη φροντίδα, ταξική ανισότητα και ανταγωνισμό, δεν μπορεί να υπάρξει πλήρης γυναικεία απελευθέρωση που απαιτεί συνειδητή, συλλογική πάλη. Γι’ αυτό οι γυναίκες πρέπει να αγωνιστούν ενάντια στην έμφυλη καταπίεση, αλλά ο αγώνας αυτός πρέπει να συνδεθεί με την ταξική ανάλυση και την ευρύτερη ταξική σύγκρουση.

Μια γυναίκα μπορεί να έχει υποστεί βία, διάκριση, εκμετάλλευση ή κακοποίηση και ταυτόχρονα να είναι εργαζόμενη, αγωνίστρια, οργανώτρια, συνδικαλίστρια, πολιτικό υποκείμενο. Μια γυναίκα δεν γίνεται δυνατή επειδή έμαθε να αντέχει μόνη της. Γίνεται ισχυρότερο κοινωνικό υποκείμενο όταν μπορεί να αντιληφθεί ότι δεν είναι μόνη της απέναντι σε αυτό. Μπορεί να οργανωθεί, να διεκδικήσει και να αλλάξει τους συσχετισμούς μαζί με άλλες και άλλους.

Δεν θέλουμε απλώς οι γυναίκες που ξέρουν να επιβιώνουν μέσα σε μια βίαιη κοινωνία. Οι γυναίκες μπορούν να οργανώνονται για να αλλάξουν την κοινωνία που παράγει τη βία. Επιβάλλεται να είναι πρωταγωνίστριες του αγώνα. Αν η γυναίκα παρουσιάζεται μόνο ως θύμα, τότε η κοινωνική αλλαγή μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε ανάγκη να βρεθεί κάποιος προστάτης. Και αυτοί σίγουρα δεν είναι το κράτος, η αστυνομία, τα δικαστήρια, οι θεσμοί, οι ειδικοί μέσα στον καπιταλισμό. Η γυναίκα, που είναι το θύμα μιας κοινωνικής σχέσης, μπορεί να γίνει και το υποκείμενο που παλεύει να την καταργήσει.

της Μαρίνας Λύρα