Αντιφασιστική Φρουρά | Τεύχος 69 | ΟΚΤ 2025
Στις μεγάλες στιγμές της ιστορίας, τις εξεγέρσεις, τους πολέμους, τις μεγάλες πολιτικές αλλαγές και τα τραγικά γεγονότα, πέρα από την αυστηρή πολιτική οπτική υπάρχει και το πρίσμα του συναισθήματος το οποίο οδηγεί τους/τις εμπλεκόμενους/ες. Το βλέμμα, πολλές φορές στην ιστορία, πέφτει σε γυναίκες οι οποίες μέσα από το βίωμά τους έχουν σηματοδοτήσει έναν αγώνα. Σε κάποιες από αυτές τις περιπτώσεις οι γυναίκες, οι χήρες, οι μητέρες, οι αδελφές και οι συντρόφισσες των νεκρών, μέσα από τον θρήνο τους κρατούν όρθια την ελπίδα. Δεν επέλεξαν να γίνουν ηρωίδες ζητώντας μόνο μνημεία, αλλά ζητώντας την ανατροπή και την αλλαγή ως δικαίωση του αγώνα τους, ως απάντηση στον πόνο που έχουν ζήσει.
Η δύναμη και το κίνητρό τους γεννιέται μέσα από την πιο σκληρή εμπειρία της απώλειας, κι όμως γίνεται λόγος αγώνα για τους άλλους. Για να μην ζήσουν κι άλλες αυτό που εκείνες βίωσαν.
Είναι οι γυναίκες που αρνήθηκαν να σωπάσουν και μετέτρεψαν τον θρήνο τους σε πολιτικό αγώνα. Πολλοί από τους αγώνες αυτούς δικαιώθηκαν και χωρίς αυτή τη σηματοδότηση δεν θα κρατούνταν αναμμένη τη φλόγα. Από τις χήρες και τις μάνες της Ρωσικής Επανάστασης του 1917, ως τις γυναίκες του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ. Από τις γυναίκες της Κομμούνας του Παρισιού έως τις μητέρες του Plaza de Mayo στην Αργεντινή. Και από τις παλαιστίνιες γυναίκες και μητέρες, στη Μάγδα Φύσσα και τη Μαρία Καρυστιανού.
Παρισινή Κομμούνα
Οι γυναίκες της Παρισινής Κομμούνας του 1871, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις, συμμετέχοντας ενεργά στις μάχες, οργανώνοντας, φροντίζοντας και έχοντας ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση των θέσεων για τα δικαιώματα των γυναικών. Η συμμετοχή τους ήταν πολύ συνειδητή και προέκυψε από τη μακρόχρονη εμπλοκή των εργαζόμενων γυναικών στα πολιτικά και κοινωνικά κινήματα του 19ου αιώνα. Ζούσαν την χειρότερη πλευρά του καπιταλισμού, καθώς αναγκάζονταν να εργάζονται για εξαντλητικές ώρες και σε ανθυγιεινές συνθήκες υπηρετώντας την καπιταλιστική παραγωγή, αλλά και ταυτόχρονα βγάζοντας εις πέρας τον ρόλο της νοικοκυράς και της επιμέλειας των παιδιών. Στις 18 Μαρτίου συμμετείχαν στη συγκρότηση οδοφραγμάτων και στη συνέχεια, εργάτριες ανέλαβαν και την περίθαλψη σε νοσοκομεία, συσσίτια, ράψιμο στρατιωτικού υλικού και φροντίδα των τραυματιών. Παράλληλα, είχαν ενεργή συμμετοχή και στα μέτωπα. Κατοχυρώθηκαν σημαντικά πολιτικά μέτρα για τη βελτίωση της θέσης των γυναικών, προτάθηκε η μείωση του εργάσιμου χρόνου, η ισότητα μισθών για ίση εργασία και η στήριξη ευπαθών ομάδων, όπως των χηρών και των ορφανών.
Πραγματοποιήθηκε, επίσης, η θέσπιση του πολιτικού γάμου και συνολικά αναδείχθηκε ότι η απελευθέρωση των γυναικών συνδέεται άμεσα με την ταξική πάλη. Κατά την καταστολή της Κομμούνας πάνω από χίλιες γυναίκες συνελήφθησαν και εκατοντάδες καταδικάστηκαν. Παρά την ήττα και την αιματοχυσία, όμως, έμειναν σημαντικές παρακαταθήκες, εκτός των άλλων και για την ισότητα των φύλων. Αποτέλεσε ένα ιστορικό παράδειγμα όπου οι γυναίκες δεν υστέρησαν σε γενναιότητα για τη σύνδεση της γυναικείας χειραφέτησης με τον ταξικό αγώνα.
Οι χήρες, οι μάνες και οι εργάτριες της Ρωσικής Επανάστασης του Φλεβάρη (1917)
Η συμβολή τους στην εξέλιξη της Ρώσικης Επανάστασης του Οκτωβρίου ήταν καθοριστική. Ήταν οι πρώτες που βγήκαν στους δρόμους και άναψαν τη σπίθα που γκρέμισε το τσαρικό καθεστώς. Η Επανάσταση του Φλεβάρη ξεκίνησε στην Αγία Πετρούπολη με μαζικές διαδηλώσεις γυναικών εκ των οποίων πολλές ήταν χήρες ή μάνες που είχαν χάσει άντρες και γιους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις 23 Φεβρουαρίου (8 Μαρτίου με το νέο ημερολόγιο), σήμερα έχει κατοχυρωθεί και θεσμικά ως η “Ημέρα της Γυναίκας”, χιλιάδες γυναίκες από τα εργοστάσια υφαντουργίας και τα εργατικά προάστια βγήκαν στους δρόμους απέναντι στον πόλεμο, την πείνα, τη φτώχεια και τελικά το τσαρικό καθεστώς. Οι διαδηλώτριες αυτές αποτελούνταν από χήρες ή μητέρες στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο μέτωπο του πολέμου ή από την πείνα.
Αντιλαμβανόμενες ότι το καθεστώς έχει απόλυτη ευθύνη αυτού που βίωσαν, αποφάσισαν να εναντιωθούν σε αυτό. Οι άντρες τους είχαν πεθάνει πολεμώντας για ένα καθεστώς που τις είχε εγκαταλείψει και τις εκμεταλλευόταν στο έπακρο. Δεν ξεκίνησε με ένα οργανωμένο πολιτικό σχέδιο, αλλά με την απόγνωση και τον θυμό που είχε προκαλέσει αυτό το μαζικό πένθος και η αγανάκτηση. Ήταν χήρες του πολέμου, συχνά χωρίς εισόδημα και με μικρά παιδιά. Δούλευαν σε εργοστάσια (κυρίως υφαντουργίας και τροφίμων), σε άθλιες συνθήκες. Βίωναν πείνα, απώλεια και καταπίεση, που μετουσιώθηκε σε συλλογική δύναμη. Πολύ γρήγορα οι διαδηλώσεις τους αγκαλιάστηκαν και από εργάτες, στρατιώτες και φοιτητές. Το κίνημα αυτό έγινε όλο και πιο μαζικό και μαχητικό, δόθηκαν πολλές μάχες και ξεκίνησε η επανάσταση που οδήγησε στην πτώση του Τσάρου Νικολάου Β΄. Αυτές οι γυναίκες, οι “χήρες του Φλεβάρη” έγιναν το πρόσωπο του λαού που δεν είχε πια τίποτα να χάσει.
Οι γυναίκες του ΕΑΜ
Κατά την Κατοχή, χιλιάδες γυναίκες μπήκαν ενεργά στην Αντίσταση. Οργάνωναν τα συσσίτια, την ιατρική περίθαλψη, τα δίκτυα πληροφοριών καθώς και την απόκρυψη καταζητούμενων αντιστασιακών. Δεν έκαναν όμως μόνο αυτά. Πολλές από αυτές τις γυναίκες ανέλαβαν ρόλους καθοδήγησης, όπως για παράδειγμα οι επιτροπές γυναικών του ΕΑΜ. Όταν συλλαμβάνονταν εκείνες, οι τιμωρίες ήταν σκληρές όπως εξορίες, βασανιστήρια, δημόσιες ταπεινώσεις αλλά και σεξουαλική κακοποίηση. Πολλές από αυτές, στο πέρασμα του χρόνου, ξεχώρισαν για την αγωνιστικότητα τους και έμειναν στην ιστορία. Στα αστικά κέντρα, ιδιαίτερα στην Αθήνα, πολλές γυναίκες έχασαν τους συζύγους τους από την πείνα ή τις εκτελέσεις, και έγιναν οργανώτριες κοινωνικής αλληλεγγύης. Έστηναν λαϊκά μαγειρεία, έκρυβαν παιδιά και αντάρτες, περνούσαν προκηρύξεις κάτω από τη μύτη των Γερμανών.
Οι Μητέρες της Πλατείας Μαΐου της Αργεντινής (Las Madres de Plaza de Mayo)
Το κίνημα αυτό είναι ένα από τα πιο εμβληματικά κινήματα αντίστασης απέναντι στη βαρβαρότητα της κρατικής καταστολής. Γεννήθηκε στην Αργεντινή στις 30 Απριλίου 1977, μέσα στην σκοτεινή περίοδο της δικτατορίας, όταν το στρατιωτικό καθεστώς του Χόρχε Ραφαέλ Βιδέλα εξαπέλυσε καταστολή ενάντια σε χιλιάδες εργάτες, φοιτητές και αριστερούς αγωνιστές. Περισσότεροι από 30.000 άνθρωποι “εξαφανίστηκαν”, πολλοί βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν, ενώ εκατοντάδες παιδιά αρπάχτηκαν από κρατούμενους γονείς και δόθηκαν παράνομα για υιοθεσία. Μέσα σε αυτό το κλίμα, 14 μητέρες συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά στην Πλατεία του Μαΐου (Plaza de Mayo), μπροστά από την προεδρική κατοικία Casa Rosada, ζητώντας να μάθουν πού βρίσκονται τα παιδιά τους. Η εικόνα των λευκών μαντιλιών τους έγινε σύμβολο του αγώνα ενάντια στο καθεστώς.
Το κίνημα μεγάλωνε προσελκύοντας κι άλλους αγωνιστές. Το χουντικό καθεστώς απάντησε με καταστολή και κάποιες από αυτές βασανίστηκαν και άλλες δολοφονήθηκαν. Παρ’ όλα αυτά, το κίνημα δεν υποχώρησε. Μέσα από τη θλίψη και την απώλεια, οι Μητέρες της Πλατείας του Μαΐου έδειξαν ακόμα και στα πιο σκληρά δικτατορικά καθεστώτα, τη δυνατότητα μαζικής αντίστασης και πάλης.
Η Παλαιστινιακή Αντίσταση μέσα από τις γυναίκες της
Οι Παλαιστίνιες γυναίκες αποτελούν εδώ και δεκαετίες μια από τις πιο ηρωικές μορφές αντίστασης, σε μια από τις μακροβιότερες και πιο βίαιες πολεμικές επεμβάσεις, που ισοδυναμεί σήμερα με γενοκτονία του Παλαιστινιακού λαού. Από τη Νάκμπα του 1948 έως τις σημερινές ημέρες οι γυναίκες της Παλαιστίνης στέκονται στην πρώτη γραμμή όχι μόνο ως θύματα, αλλά ως φορείς επιβίωσης, αντίστασης στις κατοχικές δυνάμεις και αξιοπρέπειας. Η αντίστασή τους είναι καθημερινή και πολυεπίπεδη και συνδέεται με τη διεκδίκηση της γης τους απέναντι στους εποικισμούς. Κατά τη διάρκεια της πρώτης και της δεύτερης Ιντιφάντα, οι Παλαιστίνιες πρωτοστάτησαν, γι’ αυτό και φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν ή εκτελέστηκαν από τις ισραηλινές δυνάμεις κατοχής. Σήμερα, με την καταστροφή στη Γάζα να έχει φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα, οι Παλαιστίνιες γυναίκες βιώνουν τον πόλεμο στην πιο ωμή του μορφή μέσω της στέρησης νερού και τροφής, την καταστροφή της στέγης τους και τη δολοφονία των παιδιών τους. Η ιστορία των Παλαιστίνιων γυναικών είναι η ιστορία ενός λαού που αρνείται να σβηστεί.
Μάγδα Φύσσα & Μαρία Καρυστιάνου: δύο μάνες που έχουν σηματοδοτήσει δύο αγώνες
Η Μάγδα Φύσσα και η Μαρία Καρυστιάνου αποτελούν σήμερα δύο από τα πιο δυνατά ανθρώπινα και συμβολικά πρόσωπα σηματοδότησης του αγώνα, που προκύπτει από την προσωπική απώλεια, μετατρέποντάς την σε πολιτική δράση και σε αντίσταση. Η πρώτη βρέθηκε αντιμέτωπη με τη βία του φασισμού και η δεύτερη με το δολοφονικό κράτος της ΝΔ, τη διάλυση των ιδιωτικοποιημένων ΜΜΜ, την κρατική γραφειοκρατία, τη δικαστική αδιαφορία και τη μετέπειτα συγκάλυψη.
Η Μάγδα Φύσσα, μητέρα του Παύλου Φύσσα που δολοφονήθηκε από τη Χρυσή Αυγή τον Σεπτέμβριο του 2013, έγινε σύμβολο του αντιφασιστικού κινήματος στην Ελλάδα. Με την παρουσία της στο δικαστήριο και τη συμμετοχή της σε διαδηλώσεις κατά του φασισμού, ενσάρκωσε τη φωνή πολλών θυμάτων του φασισμού.
Η Μαρία Καρυστιάνου, μητέρα της Μάρθης Ψαροπούλου, μιας από τα θύματα στο έγκλημα των Τεμπών τον Φεβρουάριο του 2023, είναι η φωνή κατά της κρατικής ανευθυνότητας και συγκάλυψης. Συνεχίζει να στέκεται, μαζί με τους άλλους συγγενείς θυμάτων, απέναντι στην δικαιολογία του λάθους που παρουσιάζεται από τους κυβερνώντες. Έχει αναδείξει την εγκληματική πρακτική της ΝΔ ως αποτέλεσμα της εγκατάλειψης των δημόσιων υποδομών και της υποτίμησης της ανθρώπινης ζωής στο όνομα του κέρδους.
Όλες αυτές οι ιστορικές κινήσεις γυναικών έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη των μαχών για την αντίσταση, την ανατροπή και τη διεκδίκηση. Κάποιες από αυτές τις περιπτώσεις όντως οδήγησαν σε μαζικές εξεγέρσεις και άλλες σε συγκεκριμένες πολιτικές αλλαγές. Η σηματοδότηση των αγώνων μας έχει σημασία, αλλά έχει επίσης σημασία να γνωρίζουμε ότι καμία από τις παραπάνω περιπτώσεις δεν θα είχε οδηγήσει σε πραγματική αλλαγή αν δεν είχε αναγνωριστεί και αγκαλιαστεί από το ταξικό κίνημα. Δεν μπορούμε να αναθέτουμε τον ρόλο του πολιτικού υποκειμένου μόνο σε αυτές, καθώς δεν αποτελούν πολιτικά υποκείμενα με την έννοια μιας οργανωμένης δύναμης, όπως ένα επαναστατικό κόμμα ή ένα κοινωνικό κίνημα που έχει συνειδητή στρατηγική, πρόγραμμα και στόχο κοινωνικής ανατροπής. Να εμπνεόμαστε από εκείνες αλλά δεν επαρκεί να εναποθέτουμε όλες τις ελπίδες μας σ΄ εκείνες και στην επιρροή τους. Ο δικός μας σκοπός είναι πώς θα τις απελευθερώσουμε κι εκείνες συλλογικά, ταξικά.
της Μαρίνα Λύρα