Αντιφασιστική Φρουρά | Τεύχος 67 | ΙΟΥΝ 2025
Βαδίζουμε στην τέταρτη δεκαετία της πτώσης του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και της εξαφάνιση των αντίστοιχων σταλινικών κομμάτων και μια σειρά αριστερίστικών οργανώσεων αναζητούν ιδεολογικό αποκούμπι στην προσπάθεια νοσταλγικής αναφοράς στα κρατικοκαπιταλιστικά καθεστώτα.
Ένα τμήμα της αριστεράς έχει εγκαταλείψει θεωρητικά – ιδεολογικά – τακτικά την αυτενέργεια της εργατικής τάξης και της ανεξάρτητης ταξικής πολιτικής και αναζητεί κρατικούς προστάτες για να την απελευθερώσουν. Αν σήμερα η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν είναι η «υπαρκτή αντίσταση» αυτό γίνεται γιατί χρησιμοποιούν τα σταλινικά εργαλεία πολιτικής. Με αυτό τον τρόπο ακόμα και τροτσικιστικές ή μισο-αναρχικές οργανώσεις κάνουν διαδηλώσεις στο μνημείο σοβιετικού στρατιώτη και αναπολούν τα χαμένα μεγαλεία του Συμφώνου της Βαρσοβίας [1] και της Κομεκόν [2].
Η σταλινική μυθολογία
Σύμφωνα, λοιπόν, με την αγιογραφία που οικοδομούν οι παραδοσιακοί και νεόκοποι σταλινικοί, η πορεία του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου έχει (περίπου) ως εξής:
- Η Δύση μέσα από οικονομικά σύμφωνα στρέφει το Χίτλερ να επιτεθεί στη Σοβιετική Ένωση
- Ο Στάλιν προχωρά (έξυπνα) το 1939 στο «Σύμφωνο Μόλοτοφ – Ρίμπεντροπ» μη επίθεσης Γερμανίας – Σοβιετικής Ένωσης για να προετοιμαστεί στρατιωτικά – οικονομικά η «μεγάλη λαϊκή αντίσταση»
- Τον Δεκέμβρη του 1941 ο ηρωικός σοβιετικός λαός υπερασπίζεται τη Μόσχα η οποία δεν πέφτει στα χέρια των Ναζί
- Τον Φεβρουάριο του 1943 μετά από πολύμηνη μάχη και εκατομμύρια νεκρούς ηττάται ο χιτλερικός στρατός στο Στάλινγκραντ
- Στις 9 Μαΐου 1945 το σφυροδρέπανο (δηλ. η κρατική σημαία της Σοβιετικής Ένωσης) κυματίζει στο Ράιχσταγκ και η Γερμανία υπογράφει σύμφωνο παράδοσης
Οι υπερασπιστές της εξωτερικής πολιτικής της ΕΣΣΔ χρησιμοποιούν τα παρακάτω επιχειρήματα:
- Ο καπιταλισμός δεν είχε πρόβλημα με το φασισμό. Χωρίς την ΕΣΣΔ ο Χίτλερ θα είχε νικήσει.
- Οι αλλαγές της τακτικής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΣΣΔ χρησιμοποιούνται για να ενταθούν οι ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις και να κερδηθεί πολύτιμος χρόνος ανοικοδόμησης του σοσιαλισμού. Το έκανε και ο Λένιν με τη Γερμανία στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο.
- Η υπεράσπιση της «σοσιαλιστικής πατρίδας» ήταν όρος ύπαρξης του σοσιαλισμού. Η ΕΣΣΔ αποτέλεσε στήριγμα επαναστατικών και αντι-ιμπεραλιστικών κινημάτων και καθεστώτων σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ήταν ανάχωμα του ιμπεριαλισμού και βλέπουμε την έλλειψή της σήμερα.
- Δεν μπόρεσε να βοηθήσει την ελληνική αριστερά (και άλλα αντάρτικα όπως στη Γιουγκοσλαβία, Κίνα κλπ), όχι από άποψη αλλά γιατί μέχρι εκεί μπορούσε να φτάσει η δύναμη της
Όπως, όμως, θα δούμε στη συνέχεια ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος βαφτίστηκε (από όλες τις πλευρές) «αντιφασιστικός» για να καλυφθεί ο ιμπεριαλιστικός του πυρήνας και το ξαναμοίρασμα του πλανήτη στις νέες μεγάλες δυνάμεις. Αυτό μπορούμε να το δούμε και από τα «στρατιωτικά» γεγονότα αλλά (κυρίως) από τα κριτήρια της εξωτερικής πολιτικής όλων τα καπιταλιστικών χωρών και το ταξικό μίσος τους στην επαναστατική στρατηγική της εργατικής τάξης.
Κρίσιμες στρατιωτικές μάχες και συνθήκες
Μέσα από το σύμφωνο «Μόλοτοφ – Ρίμπεντροπ» η σταλινική γραφειοκρατία προσπαθούσε να δει που θα κάτσει η μπίλια του ευρωπαϊκού ανταγωνισμού. Μετά το 1939 οι Ναζί καταλαμβάνουν σχεδόν όλη την Ευρώπη και οι ΗΠΑ φαίνονται να παρακολουθούν αμέτοχοι τις εξελίξεις. Το 1941, όμως, οι δυνάμεις του «Άξονα» προχωράνε σε μαζική προέλαση. Η Ιαπωνία βομβαρδίζει τη ναυτική βάση των ΗΠΑ στο Περλ Χάρμπορ του Ειρηνικού, ο Ρόμελ στριμώχνει τους Βρετανούς στην Αίγυπτο και οι Ναζί μέσα από την «επιχείρηση Μπαρμπαρόσα» θέλουν να καταλάβουν τη Μόσχα στην επέτειο της Ρωσικής Επανάστασης.
Τα στρατεύματα Βρετανών και Ρώσων είναι σκορπισμένα και διαλυμένα. Όμως, το 1941 το «Πρόγραμμα Δανεισμού και Εκμισθώσεων» των ΗΠΑ αλλάζει την ατζέντα. Οι ΗΠΑ, πλέον χρηματοδοτούν αθρόα Βρετανία και ΕΣΣΔ. Χάρις την οικονομική ενίσχυση των ΗΠΑ η ΕΣΣΔ καταφέρνει να αντέξει την επίθεση της Γερμανίας.
Ανάμεσα στην απόκρουση της επίθεσης στη Μόσχα και της νίκης της ΕΣΣΔ στο Στάλινγκραντ, τον Φεβρουάριο του 1943, υπάρχει μια σημαντική άλλη μάχη. Την ίδια περίοδο που αποκρούεται η επέκταση της Ιαπωνίας στις ναυμαχίες της Θάλασσας των Κοραλλίων και του Μίντγουεϊ, στο Ελ Αλαμέιν της Αιγύπτου τον Νοέμβριο του 1942 η Βρετανία συντρίβει τα «Άφρικαν Κόρπς» των Ναζί. Η Γερμανία χάνει πανηγυρικά το πρώτο κρίσιμο μέτωπο. Η Αφρική ήταν σημαντική για τη Γερμανία ως προμηθεύτρια πρώτων υλών. Η εκδίωξη των στρατευμάτων της από τη Μαύρη Ήπειρο οδηγεί τον Χίτλερ σε παράτολμη επέκταση του Ανατολικού Μετώπου. Τα γερμανικά στρατεύματα ανοίγουν σαν ομπρέλα προσπαθώντας να καταλάβουν τις πλουτοπαραγωγικές βάσεις της Ουκρανίας και της Κασπίας. Το μέτωπο είναι τεράστιο και η ρωσική πολεμική μηχανή εξοπλίζεται συνεχώς από την αμερικανική βοήθεια.
Η αυτοκτονία του Χίτλερ δέκα μέρες πριν μπει ο σοβιετικός στρατός στο Βερολίνο δεν προέκυψε από μια αντεπίθεση (γενικά) του ρωσικού στρατού. Η κατάρρευση των ναζιστικών στρατευμάτων ξεκίνησε με την Απόβαση στη Νορμανδία στις 6 Ιουνίου του 1944. Μέσα σε δύο μήνες τα γερμανικά στρατεύματα είχαν αποχωρήσει από όλη, σχεδόν, τη Γαλλία. Το τέλος του Χίτλερ είχε προδιαγραφεί από τότε.
Όμως, ακόμα και μετά την κατάληψη του Βερολίνου ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε τελειώσει. Μόνο με τον πυρηνικό βομβαρδισμό στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι τον Αύγουστο του 1945 είχαμε το τέλος του Πολέμου.
Ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε με τον ίδιο, φρικιαστικό τρόπο που ξεκίνησε: με ολοκαυτώματα σαν κι αυτά των Χιρισίμα – Ναγκασάκι και με μοίρασμα εδαφών και ζωνών επιρροής χάρις στην αγαστή συμφωνία των νέων κυρίαρχων του πλανήτη.
Ο ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου και ο διαφορά Μπολσεβίκικης Επανάστασης με ΕΣΣΔ
Ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος έγινε για να κλείσει τα προβλήματα που δεν έλυσε ο 1ος. Ανάμεσα στο 1914 και 1918 ο πλανήτης με κέντρο την Ευρώπη αιματοκυλίστηκε για το μοίρασμα των αποικιών των ιμπεριαλιστών. Η αδυναμία των «νικητών» να επιβάλλουν την «ειρήνη» τους οδήγησε ξανά σε νέα πολεμική κλιμάκωση.
Όπως το 1945 έτσι και το 1918 η Γερμανία ήταν ηττημένη και είχε δεχθεί οδυνηρούς και εξευτελιστικούς όρους συνθηκολόγησης. Και στη Συνθήκη το Βερσαλλιών το 1918 και στη Διάσκεψη του Πότσδαμ το 1945 έχασε εδάφη, απαγορεύτηκε να διατηρεί στρατό, υποχρεώθηκε σε τεράστιες πολεμικές αποζημιώσεις και εγκαταστάθηκαν ξένα στρατεύματα για να διατηρούν το έλεγχο της χώρας.
Αν η συνθήκη των Βερσαλλιών κατέρρευσε και οδηγηθήκαμε στην κρίση του Μεσοπολέμου, ο κόσμος μετά τη συμφωνία της Γιάλτας γνώρισε τη μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική σταθερότητα του καπιταλισμού. Η κρίσιμη διαφορά βρίσκεται στη Ρώσικη Επανάσταση του 1917 και στον αποσταθεροποιητικό ρόλο των Μπολσεβίκων σε αντιδιαστολή με την αντεπαναστατική στρατηγική του Στάλιν.
Στο τέλος του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου η προσπάθεια να ξαναμοιραστούν οι σφαίρες επιρροής των νικητών συναντούσαν το σκόπελο της Ρωσικής Επανάστασης. Οι Μπολσεβίκοι μέσα από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς και τη Διάσκεψη των Εθνοτήτων αναζητούσαν όρους υπονόμευσης της «ειρήνης» των νικητών. Χωρίς τη Ρώσικη Επανάσταση ο Κεμάλ αλλά και οι κυβερνήσεις της Μέσης Ανατολής θα είχαν οδηγηθεί σε μεγάλους συμβιβασμούς με τον Δυτικό Ιμπεριαλισμό. Αλλά ακόμα και στην ηττημένη ιμπεριαλιστική Γερμανία, η Ρωσική Εργατική Κυβέρνηση δεν διεκδίκησε «πίτα» από τη μοιρασιά των Βερσαλλιών, αλλά καταδίκασε τη συμφωνία αυτή ως ιμπεριαλιστική που δεν πρέπει να εφαρμοστεί.
Η Ρώσικη Επανάσταση δεν αναζήτησε μέρος της ιμπεριαλιστικής ειρήνης του Μεσοπολέμου αλλά επένδυσε στα αντικαπιταλιστικά κινήματα σε κάθε μεριά του πλανήτη. Η εμφάνιση του φασισμού σε Γερμανία – Ιταλία – Ισπανία και οι νέοι κλιμακούμενοι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί έπρεπε να συντρίψουν το αναδυόμενο επαναστατικό κίνημα για να λύσουν τις ενδοκαπιταλιστικές τους διαφορές. Μόνο μετά τη νίκη του φασισμού σε Γερμανία – Ιταλία, τη σταλινική αντεπανάσταση στη Ρωσία και τη συντριβή του Ισπανικού Κινήματος το 1936 οι αστικές τάξεις είχαν τη δυνατότητα να εξαπολύσουν έναν δεύτερο, ακόμα πιο αιματηρό παγκόσμιο πόλεμο.
Εξωτερική πολιτική επαναστατικού κράτους Vs σταλινικού κρατικοκαπιταλιστικού καθεστώτος
Η Ρώσικη Επανάσταση έγινε με κεντρικό σύνθημα για άμεση ειρήνη στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όμως για έξι μήνες το εργατικό κράτος συνέχισε τις πολεμικές εκστρατείες, για να φτάσει το Μάρτη του 1918 στη συνθήκη του Μπρεστ Λιτόφσκ. Οι απολογητές της ΕΣΣΔ χρησιμοποιούν αυτό το παράδειγμα για να δικαιολογήσουν τις παλινωδίες της σταλινικής γραφειοκρατίας. Όμως ο κοινωνικός χαρακτήρας ενός καθεστώτος δεν κρίνεται από τεχνικά χαρακτηριστικά αλλά από πολιτικά κριτήρια.
Οι Μπολσεβίκοι σε όλα αυτά τα πρώτα χρόνια της ύπαρξης του εργατικού κράτους δεν προσπάθησαν να θεωρητικοποιήσουν τις επιλογές τους. Ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές του Πολεμικού Κομμουνισμού ή της ΝΕΠ δεν τις πρόβαλαν ως «παγκόσμια σοσιαλιστική τακτική» αλλά τακτικούς ελιγμούς ενός κράτους. Μοναδικό κριτήριο ήταν η εξάπλωση της Σοσιαλιστικής Επανάστασης ακόμα κι όταν η πείνα και η διάλυση της οικονομικής βάσης έθεταν σε κίνδυνο το καθεστώς. Η συγκρότηση της Κομμουνιστικής Διεθνούς ήταν το μοναδικό πολιτικό εργαλείο των κομμουνιστών και όχι ο Υπουργός Εξωτερικών της ΕΣΣΔ.
Μετά τη σταλινική αντεπανάσταση τα κομμουνιστικά κόμματα καθοδηγούνται να συμμαχήσουν με τις αστικές τάξεις τους και όταν εξασφαλίζεται αυτή η πολιτική στρατηγική, η Κομμουνιστική Διεθνής διαλύεται για να μην υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία στο Δυτικό στρατόπεδο πως η ΕΣΔΔ επιδιώκει την αποσταθεροποίησή του. Για να γίνει εφικτή η μεταστροφή των κομμουνιστικών κομμάτων πέρασαν μια δεκαετία «δοκιμασιών» που τα μετέτρεψε σε φορείς ταξικής συνεργασίας και σε απολογητές της διπλωματίας της ΕΣΣΔ.
Το 1928 η ΕΣΣΔ περιγράφει την «Τρίτη Περίοδο» του καπιταλισμού, όπου η σοσιαλδημοκρατία αποτελεί τη μετριοπαθή πτέρυγα των φασιστικών κινημάτων. Είναι η περίοδος της αντεπανάστασης όπου η σταλινική ηγεσία με αριστερίστικες τακτικές επιδιώκει να εμφανιστεί ως η «γνήσια επαναστατική πτέρυγα». Πέντε χρόνια αργότερα, η κυριαρχία της στην ΕΣΣΔ σε συνδυασμό με την επέκταση των φασιστικών καθεστώτων οδηγεί σε μια απίθανη κωλοτούμπα. Πλέον, ο σοσιαλισμός βγαίνει από την ημερήσια διάταξη και τα «Λαϊκά Μέτωπα» είναι η μοναδική τακτική. Οι σοσιαλδημοκράτες όχι μόνο δεν είναι «φασίστες» αλλά είναι σύμμαχοι μαζί με τη δημοκρατική τάξη να χτίσουν αντιφασιστικό ανάχωμα!
Αυτή η γραμμή κρατά 5-6 χρόνια γιατί το σύμφωνο ΕΣΣΔ – Ναζιστικής Γερμανίας το 1939 εξαφανίζει τα αντιφασιστικά καθήκοντα. Η σύγχυση σε κάθε κόμμα είναι τεράστια. Το ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ Ν. Ζαχαριάδης που βρίσκεται φυλακισμένος δεν έχει αντιληφθεί τη νέα στροφή και με γράμμα του το 1940 καλεί σε αντιφασιστική συστράτευση μαζί με την κυβέρνηση Μεταξά! Εννοείται μετά το 1941 και την επίθεση της Γερμανίας στη Μόσχα επανέρχεται η «αντιφασιστική» γραμμή. Τα κομμουνιστικά κόμματα ανακαλύπτουν ξανά τη χαρά της συνεργασίας με την εθνική δημοκρατική αστική τάξη και η ΕΣΣΔ διαλύει οριστικά την Κομμουνιστική Διεθνή γιατί δεν έχει απομείνει κανένα κομμάτι σε κανένα κομμουνιστικό κόμμα που να θέλει να υπερασπιστεί τον προλεταριακό διεθνισμό και την παγκόσμια σοσιαλιστική επανάσταση.
Αντιφασιστική – σοσιαλιστική στρατηγική ή «να φτάσουμε και να ξεπεράσουμε τη Δύση»;
Η επικράτηση της σταλινικής αντεπανάστασης και η ήττα του κομμουνιστικού στρατοπέδου στο Μεσοπόλεμο οδήγησαν στη διαστρέβλωση της σοσιαλιστικής – αντιφασιστικής παράδοσης. Οι Μπολσεβίκοι το 1917, οι Arditi del Popolo στη Ιταλία και τα εργατικά συμβούλια στην Ισπανία είχαν δείξει το δρόμο για την αντιφασιστική άμυνα που οδηγούσε στην σοσιαλιστική επανάσταση μιας και δεν προϋπόθετε αστικοδημοκρατικές συμμαχίες. Η συντριβή του επαναστατικού στρατοπέδου οδήγησε στο τερατούργημα της πρόσδεσης του εργατικού κινήματος στην αστική του τάξη.
Η επικράτηση του σταλινισμού ως κυρίαρχη «κομμουνιστική» τακτική είχε σαν αποτέλεσμα να θεωρείται μέχρι σήμερα αντιφασιστική τακτική η δημοκρατική συνεργασία με αστικά κόμματα ή αντι-σοσιαλφασιστικός διμέτωπος αγώνας. Αν «στην κορυφή» η έκβαση του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου ήταν αποτέλεσμα της στρατηγικής συνεργασίας ΕΣΣΔ – ΗΠΑ – Βρετανίας, στη βάση επεκράτησε η ταξική συνθηκολόγηση εργατικής τάξης – καπιταλιστών και αριστεράς – με τα δεξιά, εθνικιστικά κόμματα.
Σύμφωνα με τη σταλινική αφήγηση ο «φασισμός» χάνει στρατιωτικά από λαϊκό, μεν, στρατό αλλά με αστική ηγεσία. Τα ΚΚ σε όλον τον πλανήτη εξωθούνται σε ενσωμάτωση με τις αστικές κυβερνήσεις. Σε κάθε χώρα που υπάρχει αξιοπρεπή παρουσία αριστερού αντάρτικου κόβονται οι συζητήσεις περί «αριστερής κυβέρνησης». Ιταλία, Ελλάδα, Αλβανία, Γιουγκοσλαβία, Κίνα οι οδηγίες είναι σύμπραξη με την αστική τάξη. Η ΕΣΣΔ πρέπει να είναι δύναμη σταθερότητας για να μπορεί να απολαύσει τα κέρδη του μοιράσματος της Γιάλτας.
Το φασιστικό καθεστώς του Φράνκο παραμένει στην εξουσία, αλλά ο «αντιφασιστικός» πόλεμος έχει τελειώσει για τη σταλινική ηγεσία της ΕΣΣΔ.
Ο κόσμος μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο
Η σταθερότητα που προέκυψε μετά το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου χτίστηκε στον τρόμο του πυρηνικού ολέθρου και στον Ψυχρό Πόλεμο, που οι νέες υπερδυνάμεις χρησιμοποιούσαν την στρατιωτική τους υπεροπλία για τρομοκράτηση των λαών.
Η σοβιετική γραφειοκρατία δεν έψαχνε κοινωνική ανατροπή αλλά διπλωματικούς συμμάχους. Το κρατικοκαπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυξης ήταν ελκτικό για περιφερειακές καπιταλιστικές χώρες με αδύναμη αστική τάξη. Η μεταφορά υπεραξίας από την περιφέρεια στην ιμπεριαλιστική μητρόπολη της ΕΣΣΔ γινόταν παράλληλα με μια ταχύρρυθμη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και άρα του ΑΕΠ.
Καρότο και μαστίγιο, λοιπόν, επικράτησε στον πλανήτη. Οικονομική ανάπτυξη σε ανατολή και δύση, καταναλωτικά μοντέλα με τηλεόραση – ψυγείο και αυτοκίνητο για κάθε οικογένεια αλλά καμία ανοχή αν υπάρχει αντίσταση στο νέο ιμπεριαλιστικό σχέδιο.
Όπως είδαμε, οι παραινέσεις της σταλινικής διπλωματίας ήταν σεβασμός στη συνθήκη της Γιάλτας και του Πότσδαμ. Όπου προέκυψαν αντάρτικες κυβερνήσεις (Γιουγκοσλαβία – Αλβανία – Κίνα) αυτές έγιναν κόντρα στις επιδιώξεις της ΕΣΣΔ. Ακόμα και η Κουβανική Επανάσταση ή οι αντι-ιμπεριαλιστικές εξεγέρσεις της από-αποικιοποίησης δεν προκύπτουν από κάποιο σχεδιασμό των σταλινικών κομμάτων αλλά από μαοϊκές – γκεβαρικές αντιπολιτευτικές πολιτικές κινήσεις.
Τα σχέδια ιμπεριαλιστικής ανοικοδόμησης του πλανήτη δεν μπορούσαν να περάσουν όλα ομαλά. Αν στο δυτικό στρατόπεδο έχουμε την Κούβα, στο ανατολικό έχουμε την εξέγερση της Ουγγαρίας το 1956. Ο Μάης του ΄68 δεν ήταν μόνο στο Παρίσι. Ξεκινούσε από Ιαπωνία, Κορέα και Βιετνάμ πέρναγε από Ιράκ. Αίγυπτο, Αλγερία, ξεσπούσε στην Πράγα και δημιουργούσε τριγμούς σε ΗΠΑ και αμερικανική ήπειρο.
Μόνο όσες δυνάμεις αναζήτησαν διέξοδο στην ανεξάρτητη ταξική πολιτική της σοσιαλιστικής επανάστασης μπόρεσαν να παραμείνουν στο επαναστατικό στρατόπεδο και να μην γίνουν απολογητές των ρώσικων τανκς ή του κοινοβουλευτικού ευρωκομμουνισμού.
Για τους νέους πόλεμους που έρχονται
Η νέα Επαναστατική Αριστερά δεν μπορεί να αναζητά αντιφασιστικά μέτωπα με τη δημοκρατική Δύση όπως στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν μπορεί ούτε να γίνεται συνεργάτης με το ακραίο κέντρο και τη ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, αλλά ούτε να είναι απαθής στην ακροδεξιά, τραμπική εκτροπή.
Ο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και ο «αντιφασιστικός πόλεμος» της ΕΣΣΔ πάει πακέτο με τη συμφωνία της Γιάλτας και της Βάρκιζας. Η νέα επαναστατική αριστερά θα προκύψει όχι από νοσταλγούς εξωτερικής πολιτικής, αλλά από κομμουνιστές που οραματίζονται εργατικό κράτος με διεθνιστική εξεγερτική σοσιαλιστική στρατηγική.
[1]: Στρατιωτική συμμαχία χωρών γύρω από τη Σοβιετική Ένωση, αντίστοιχη του ΝΑΤΟ
[2]: Οικονομική ένωση χωρών γύρω από την Σοβιετική Ένωση, αντίστοιχη της τότε ΕΟΚ και με σκοπό να αντιπαρατεθεί στο «Σχέδιο Μάρσαλ» των ΗΠΑ
Αλέξανδρος Γανδής