Αντιφασιστική Φρουρά | Τεύχος 70 | ΝΟΕ – ΔΕΚ 2025
Η δολοφονία του 15χρονου μαθητή, Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, από τη σφαίρα του αστυνομικού Επαμεινώνδα Κορκονέα στη συμβολή Μεσολογγίου και Βαλτετσίου, στα Εξάρχεια την 6η Δεκεμβρίου του 2008, δεν αποτέλεσε μόνο ένα τραγικό περιστατικό αστυνομικής αυθαιρεσίας. Λειτούργησε ως η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για μια πολιτική έκρηξη που οδήγησε στην Εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008. Πολύ γρήγορα ξεπέρασε τα τοπικά όρια της Αθήνας και απλώθηκε σε δεκάδες πόλεις, νησιά και χωρία της Ελλάδας και έπειτα επεκτάθηκε και σε πόλεις του εξωτερικού. Ήταν η κορύφωση μιας συσσωρευμένης αγανάκτησης που έγινε οργή και η οποία δημιουργήθηκε μέσα από πολλαπλές αιτίες. Βασική αιτία ήταν η οικονομική επισφάλεια που μάστιζε τη νεολαία λόγω της αρχόμενης οικονομικής κρίσης. Η κρίση αυτή ήταν ταυτόχρονα και πολιτική και η αστάθεια του πολιτικού συστήματος ήταν ορατή.
Οι διεθνείς εξελίξεις της περιόδου είχαν διαμορφώσει ένα κλίμα κρίσης και αμφισβήτησης του καπιταλισμού. Η Παγκόσμια Οικονομική Κρίση ήταν εκεί. Λίγους μήνες πριν, η κατάρρευση της Lehman Brothers σηματοδότησε την έναρξη μιας νέας παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης. Αν και οι σοβαρές επιπτώσεις δεν είχαν φτάσει ακόμα στην Ελλάδα, η αίσθηση του τέλους της καπιταλιστικής ευημερίας και η απειλή της οικονομικής ύφεσης δημιούργησαν ένα γενικότερο κλίμα ανασφάλειας και αγανάκτησης, ιδίως στους νεότερους. Ταυτόχρονα, η εξέγερση βρήκε έμπνευση σε διεθνή ρεύματα που προηγήθηκαν: το Αντιπαγκοσμιοποιητικό Κίνημα και η Μάχη του Σιάτλ του 1999, οι διαδηλώσεις της Γένοβας το 2001 ενάντια στη σύνοδο των G8 και η δολοφονία του Κάρλο Τζουλιάνι από την τοπική αστυνομία, έδωσαν από τη μία νέες εξεγερσιακές τακτικές όπως η λογική του black block και από την άλλη την επαναφορά (έστω θολά) του επαναστατικού οράματος. Παράλληλα στη λατινική Αμερική με την εξέγερση των Ζαπατίστα και η άνοδος των αριστερών κυβερνήσεων όπως στη Βολιβία και τη Βενεζουέλα στις αρχές του 21ου αιώνα διαμορφώνουν νέα δεδομένα για το παγκόσμιο εργατικό κίνημα. Μπορούμε να πούμε πως ο Δεκέμβρης εντάχθηκε στην ιστορική συνέχεια των “urban riots” που είχαν ξεκινήσει από δυτικές μητροπόλεις όπως στο Λος Άντζελες το 1992 και τα Γαλλικά προάστια 2005. Αυτές οι περιπτώσεις ήταν, αυθόρμητες κινητοποιήσεις σε συγκρουσιακά χαρακτηριστικά. Όμως γρήγορα ξέφυγε από αυτό επίπεδο.
Στην Ελλάδα την περίοδο εκείνη στην κυβέρνηση ήταν η Νέα Δημοκρατία με πρωθυπουργό τον Κώστα Καραμανλή. Η κυβέρνηση είχε στην πλάτη της κατηγορίες για σκάνδαλα (π.χ., Βατοπέδι) και αμηχανία να αντιμετωπίσει την κρίση που ερχόταν. Σε αντίθεση με άλλα αυθόρμητα κινήματα, στην Ελλάδα υπήρχε ένα πολύ ισχυρό δίκτυο αναρχικών συλλογικοτήτων και εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς, καθώς και ένα δυναμικό μαθητικό και φοιτητικό κίνημα. Αυτό το υπόστρωμα ήταν σε θέση να μετατρέψει την αυθόρμητη οργή σε πολιτική εξέγερση και να την επεκτείνει σε όλη τη χώρα.
Από το ίδιο βράδυ της δολοφονίας του Αλέξη, οι αντιδράσεις κλιμακώθηκαν, ξεπερνώντας τα όρια των Εξαρχείων και επεκτάθηκαν στο κέντρο της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης, της Πάτρας, του Βόλου, του Ηρακλείου και άλλων πόλεων. Πραγματοποιήθηκε πλήθος καταλήψεων σε πανεπιστημιακές σχολές, δημαρχεία και δημόσια κτίρια. Την εξέγερση πλαισίωσε το σύνολο των αναρχικών πολιτικών συλλογικοτήτων, οι οποίες έθεσαν το περιεχόμενο και τη μεθοδολογία. Συμμετείχαν, επίσης, στην συνέχεια μαθητές, φοιτητές, εργάτες, υποαπασχολούμενοι, περιθωριοποιημένοι, οι οποίοι είδαν τη δολοφονία ως ένα σημείο ταύτισης. Πλαισιώθηκε από μαθητές (καταλήψεις εκατοντάδων σχολείων), φοιτητές και κάποιους εργάτες στις διαδηλώσεις και στις συγκρούσεις.
Η εξέγερση επεκτάθηκε σε ολόκληρη τη χώρα (Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ηράκλειο κ.α.), με επιθέσεις σε αστυνομικά τμήματα, τράπεζες και καταστήματα πολυεθνικών. Καταλήφθηκαν δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες και κτήρια (ΓΣΕΕ, ΕΣΗΕΑ, Λυρική Σκηνή), τα οποία μετατράπηκαν σε κέντρα αγώνα. Πραγματοποιήθηκε εισβολή στην ΕΡΤ για να διακοπεί το δελτίο ειδήσεων και επίσης αναρτήθηκαν πανό στην Ακρόπολη. Οι αποφάσεις για τις δράσεις λαμβάνονταν μέσω εργαλείων αυτοοργάνωσης και γενικών συνελεύσεων και στην συνέχεια ακολουθήθηκε η τακτική των αποκεντρωμένων συνελεύσεων χωρίς κεντρικό συντονισμό. Οι καταλήψεις σχολείων και πανεπιστημίων που λειτούργησαν το 2008 ως κέντρα αγώνα. Η εξέγερση του 2008 έδειξε ότι ο αγώνας μπορεί να είναι πολυμορφικός: από τις μαζικές, ειρηνικές διαδηλώσεις και τις συναυλίες αλληλεγγύης, μέχρι τις συγκρουσιακές πορείες και τις άμεσες δράσεις.
Η κυβέρνηση της ΝΔ για να καταστείλει την εξέγερση, έχοντας ως μοναδικό εργαλείο τα ΜΜΕ (π.χ., το Mega Channel παραποίησε βίντεο της δολοφονίας), θέλησαν να δώσουν την εντύπωση ότι υπήρχε κάποιου τύπου επίθεση στην αστυνομία και δεν ήταν μια στυγνή δολοφονία μπάτσου. Η στάση της Αριστεράς κυμάνθηκε από την ανοιχτή εχθρικότητα του ΚΚΕ, που κυκλοφορούσε συνωμοσιολογικές θεωρίες για προβοκάτορες και την άρνηση εξέγερσης έως την αμηχανία του ΣΥΡΙΖΑ δίνοντας νομική υποστήριξη, αλλά με την προσπάθεια αποστασιοποίησης από τη βία.
Η εξέγερση δεν καταστάλθηκε, απλώς έσβησε. Η ήττα της αποδίδεται στην πολιτική αδυναμία κυρίως της αναρχίας αλλά και μέρους της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς να καταθέσουν ένα οργανωμένο σχέδιο που θα κλιμάκωνε τον αγώνα και θα οδηγούσε σε ανατροπή του καπιταλισμού. Η εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008 δεν έληξε με μια συντριπτική καταστολή, αλλά κυρίως έσβησε λόγω της αδυναμίας της να μετουσιωθεί σε ένα οργανωμένο πολιτικό σχέδιο ανατροπής για την κλιμάκωση του αγώνα πέρα από τις συγκρούσεις και τις καταλήψεις. Ηττήθηκε από την έλλειψη προοπτικής και την αδυναμία της να θέσει πρόταση πολιτικής εξουσίας. Ωστόσο, τα σημάδια που άφησε ήταν βαθιά και καθόρισαν την πορεία του ελληνικού εργατικού και φοιτητικού κινήματος στα χρόνια που ακολούθησαν, ιδίως στους αντιμνημονιακούς αγώνες. Η επίθεση με βιτριόλι στην καθαρίστρια και συνδικαλίστρια Κωνσταντίνα Κούνεβα λίγες μέρες μετά, αντιμετωπίστηκε ως μια απόπειρα τρομοκράτησης του εργατικού κινήματος, το οποίο αντέδρασε με μαζικές κινητοποιήσεις.
Ως απάντηση στην εξέγερση, λίγους μήνες μετά η κυβέρνηση ΝΔ δημιούργησε την μοτοσυκλετιστική ομάδα αστυνομικών ΔΕΛΤΑ. Ο ρόλος της δεν ήταν μόνο η περιπολία, αλλά κυρίως η “ταχεία επέμβαση” και η καταστολή των διαδηλώσεων και των συγκεντρώσεων με την τακτική της βίαιης διάλυσης και της χρήση αδιάκριτης βίας. Επίσης, με τη θέσπιση κατασταλτικών νόμων όπως η ψήφιση του «κουκουλονόμου» σύμφωνα με τους οποίους ποινικοποιούταν η χρήση καλυμμένων χαρακτηριστικών κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων και του «τρομονόμου», προσπαθούσε να χτυπήσει τις διαδηλώσεις και το μαζικό κίνημα. Σήμερα το νομοσχέδιο απαγόρευσης των διαδηλώσεων ενισχύει το σχέδιο του τότε. Όμως ούτε με αυτό τον τρόπο κατάφεραν να απονομιμοποιήσουν τον αγώνα, η κοινωνία ήταν μαζί με τους εξεγερμένους.
Ο Δεκέμβρης του 2008 αποτελεί ισχυρή κληρονομιά αντίστασης, δίνοντας θάρρος σε μια ολόκληρη γενιά να δοκιμάσει την πολιτική ρήξη. Μέσα από την ένταση και την έκταση των συγκρούσεων, έφερε ξανά στην επιφάνεια και στη συνείδηση μεγάλου μέρους του ταξικού κινήματος τη χρήση συγκρουσιακών τακτικών και την άμεση αντίσταση μέσω της πολιτικής ρήξης. Η εξέγερση έδειξε ότι η διακοπή της κοινωνικής “κανονικότητας” και του “χριστουγεννιάτικου κλίματος” δεν είναι αδύνατη. Αργότερα, αυτή η εμπειρία μεταφέρθηκε και συνδέθηκε με τις μαζικές κινητοποιήσεις των επόμενων ετών, ιδιαίτερα στις πλατείες του 2011, όπου η αμφισβήτηση της κυρίαρχης πολιτικής αναπτύχθηκε με όρους μαζικότητας.
Μορφές λαϊκών συνελεύσεων που λειτουργούσαν με όρους άμεσης δημοκρατίας, αποτέλεσαν το βασικό μοντέλο κατά το Κίνημα των Πλατειών. Η περίοδος από την Εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008 έως τις πλατείες των “Αγανακτισμένων” και τις φοιτητικές διαδηλώσεις της περιόδου 2010-2012 σηματοδότησε μια ενιαία φάση ριζοσπαστικοποίησης ενάντια στα μνημόνια και στην κρίση. Τα δίκτυα και οι πρακτικές που δημιουργήθηκαν το 2008 δεν εξαφανίστηκαν. Αντιθέτως, αποτέλεσαν τον κινηματικό μηχανισμό που δραστηριοποιήθηκε αμέσως μόλις ξέσπασε η οικονομική κρίση. Η δυνατή αυτή περίοδος των μαζικών και δυναμικών αντιδράσεων δημιούργησε επίσης και νέα υποκείμενα.
Συνοπτικά, ο Δεκέμβρης έδειξε ότι οι εξεγέρσεις είναι εφικτές. Παρά την αδυναμία του να ολοκληρωθεί, άφησε πίσω του μια γενιά έτοιμη να αντισταθεί και εξόπλισε το ελληνικό κίνημα με αυτοοργανωτικά εργαλεία, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν μαζικά στα χρόνια της κρίσης που ακολούθησαν. Η ακόμα μεγαλύτερη λιτότητα και ακόμα μεγαλύτερη αύξηση της ανεργίας, ειδικά στη νεολαία, έφεραν την οικονομική ανασφάλεια από τη νεολαία σε όλο τον πληθυσμό. Αυτό επέτρεψε στα ριζοσπαστικά σχήματα που προέκυψαν από τον Δεκέμβρη να συναντηθούν και με τις υπόλοιπες τάξεις την κοινωνίας που ταλαιπωρούνταν. Ένα τέτοιο παράδειγμα ήταν οι φοιτητικές και εργατικές κινητοποιήσεις της περιόδου 2010-2012. Μεταξύ αυτών των χρόνων οι φοιτητικές διαδηλώσεις έλαβαν χώρα ενάντια στις αλλαγές στην Παιδεία και στα νομοσχέδια. Οι μεγάλες εργατικές απεργίες ενάντια στα Μνημόνια χρησιμοποίησαν εκτεταμένα τις συγκρουσιακές τακτικές και τις μορφές οργάνωσης που είχαν έρθει στην επιφάνεια τον Δεκέμβρη. Ο Δεκέμβρης λειτούργησε ως μήτρα για το τι θα ακολουθήσει, καθώς γέννησε και εκπαίδευσε μια γενιά στον συγκρουσιακό και αυτοοργανωμένο αγώνα, η οποία βρέθηκε αντιμέτωπη με την πλήρη εκδήλωση της οικονομικής κρίσης.
Κατά το Αντιμνημονιακό Κίνημα και τις συγκεντρώσεις των “Αγανακτισμένων” όπου ήρθε στο απόγειο του στην πλατεία Συντάγματος, υπήρξαν μαζικές εργατικές κινητοποιήσεις, ξεκίνησαν μαζικές γενικές απεργίες διαρκείας και διαδηλώσεις- συγκεντρώσεις διαρκείας. Ξεκίνησαν να έχουν βασικό χαρακτηριστικό ενάντια στα μνημόνια και τις περικοπές μισθών και συντάξεων, αλλά έφτασαν να εκφράζουν την θέληση για ανατροπή της πολιτικής εξουσίας. Το εργατικό κίνημα ανασυγκροτήθηκε εν μέρει και σε επίπεδο πρωτοβάθμιου συνδικαλισμού (π.χ. μέσα από τον Συντονισμό Πρωτοβάθμιων Σωματείων). Ήταν ένα αυτοοργανωμένο, πλατύ κίνημα με κυρίαρχο το αίτημα της άμεσης δημοκρατίας μέσω Λαϊκών Συνελεύσεων. Επίσης, εξέφρασε τη γενική λαϊκή οργή πέρα από ταξικές διαχωριστικές γραμμές, αλλά δεν μπόρεσε να θέσει πολιτική πρόταση και τελικά απορροφήθηκε από τις κομματικές διεργασίες (κυρίως του ΣΥΡΙΖΑ), που στο τέλος του «ανατέθηκε» ο αγώνας της “ικανοποίησης των αιτημάτων” και της απάντησης στην κρίση. Η συνέχιση των αγώνων ήρθε με το φοιτητικό κίνημα που συνέχισε να αποτελεί ένα δυναμικό υποκείμενο, αντιδρώντας στους συνεχόμενους αντεκπαιδευτικούς νόμους που προωθούσαν την υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας και τη σύνδεσή της με την αγορά εργασίας (π.χ., το σχέδιο “Αθηνά” το 2013). Συνοψίζοντας, ο Δεκέμβρης του 2008 δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά ο προθάλαμος του κύκλου των κινητοποιήσεων της κρίσης. Η εξέγερση επανέφερε τις λογικές της αυτοοργάνωσης και της ρήξης που επέτρεψαν στην κοινωνική οργή του 2011 να εκδηλωθεί με πρωτοφανή μαζικότητα και ριζοσπαστισμό.
Η εξέγερση του 2008 δεν έβαλε τέλος στα θανατηφόρα περιστατικά αστυνομικής βίας. Αντιθέτως, τα γεγονότα των τελευταίων χρόνων διατηρούν ζωντανή την πληγή του Δεκέμβρη και επιβεβαιώνουν ότι το πρόβλημα παραμένει δομικό ζήτημα του καπιταλιστικού συστήματος και των κυβερνήσεων που προσπαθούν να αποθαρρύνουν τους αγωνιστές και να επιτεθούν στην εργατική τάξη με κατασταλτικά μέτρα και απαγορεύσεις. Αν και δεν υπάρχει επίσημη, κεντρική και πλήρης καταγραφή όλων των περιστατικών αστυνομικής βίας, οι περιπτώσεις που έχουν συγκλονίσει τα τελευταία χρόνια είναι χαρακτηριστικές της συνέχισης του προβλήματος, συχνά εστιάζοντας στις πιο εξαθλιωμένες τάξεις.
Οι παρακάτω περιπτώσεις είναι οι πιο πρόσφατες δολοφονίες από χέρι μπάτσου:
• Ο Νίκος Σαμπάνης, ο 18χρονος Ρομά τον Οκτώβριο του 2021 έπεσε νεκρός από σφαίρες αστυνομικών της ΔΙ.ΑΣ. κατά τη διάρκεια καταδίωξης. Το περιστατικό έδειξε την εύκολη χρήση όπλου σε καταδιώξεις, την υπερβολική βία και τη διάσταση του ρατσισμού, καθώς το θύμα προερχόταν από καταυλισμό των Ρομά.
• Ο Κώστας Φραγκούλης, 16χρονος Ρομά που τον Δεκέμβριο του 2022 δέχτηκε σφαίρα στο κεφάλι από αστυνομικό της ΔΙ.ΑΣ., κατά τη διάρκεια καταδίωξης για μη καταβολή αντιτίμου βενζίνης (20€). Η χρήση θανατηφόρου βίας για ένα τόσο ασήμαντο αδίκημα ανέδειξε ξανά την έλλειψη αναλογικότητας στη χρήση βίας και την προκατάληψη έναντι των Ρομά.
Εν κατακλείδι, ο Δεκέμβρης του 2008 μας υπενθυμίζει ότι η σύγκρουση μεταξύ εξουσίας και κοινωνικής αντίστασης θα πρέπει να είναι συνεχής. Ο φόβος της επανάληψης της εξέγερσης ωθεί το κράτος σε ολοένα και πιο αυταρχικές πρακτικές, ενώ η μνήμη της εξέγερσης τροφοδοτεί διαρκώς τις εξεγερμένες γενιές με το πρότυπο και τα εργαλεία για την αντίσταση. Η σύνδεση της Εξέγερσης του Δεκέμβρη του 2008 με το σήμερα είναι στενή. Η κληρονομιά του ’08 ήταν πολλά παραπάνω από εικόνες των φλεγόμενων περιπολικών. Διαμόρφωσε το πεδίο της πολιτικής σύγκρουσης, επηρεάζοντας τόσο τις μεθόδους του κράτους (μέσω της συστηματοποίησης της καταστολής) όσο και την απάντηση των εξεγερμένων και στη συνέχεια την ανάπτυξη των αυτοοργανωμένων ομάδων και καταλήψεων σε κάθε γειτονιά.
Το 2008 αποτελεί ένα διαρκές σημείο τομής, το οποίο φωτίζει τις δυναμικές της κρατικής βίας και της κοινωνικής αντίστασης στην Ελλάδα της μνημονιακής εποχής. Η στόχευση της κυβέρνησης προς τη νεολαία συνεχίζει να συμβαίνει 18 χρόνια μετά. Η νεολαία βρίσκεται στο επίκεντρο της “ακροδεξιάς επίθεσης” της κυβέρνησης, καθώς παραδοσιακά πρωτοστατεί σε μάχες ενάντια στις επιθέσεις των καπιταλιστικών κυβερνήσεων. Ο Δεκέμβρης του ‘08 και η εξέγερση του Πολυτεχνείου που έριξε την Χούντα των Συνταγματαρχών αποτελούν παραδείγματα της ιστορίας που μας εμπνέουν για τους επόμενους αγώνες. Η κυβέρνηση προσπαθεί να δυσφημίσει αυτές τις εξεγέρσεις ώστε να μην αποτελέσουν πρότυπο για τη σημερινή νεολαία. Σήμερα τα πανεπιστήμια δέχονται τις μεγαλύτερες πιέσεις, καθώς αποτελούν χώρο συσπείρωσης της νεολαίας και δράσης του ταξικού κινήματος. Σκοπός της ΝΔ είναι να καταργήσει την πολιτικοποίηση και την ελεύθερη έκφραση στις σχολές, μετατρέποντάς τες σε ελεγχόμενο χώρο.
Οι εξεγέρσεις συμβαίνουν. Για να είναι νικηφόρες, η συσσωρευμένη οργή πρέπει να μετουσιωθεί σε πολιτικό σχέδιο με στόχο το ξήλωμα της αστικής τάξης, με τη δυναμική του επαναστατικού υποκειμένου.
Εμπρός για την επόμενη πιο επιτυχημένη εξέγερση της γενιάς μας!
Μαρίνα Λύρα